Książka Karoliny Panz to poruszający mikrohistoryczny zapis Zagłady nowotarskich Żydów. Jest efektem wieloletniej pracy badawczej, opartej na tysiącach dokumentów, fotografii, listów i zapisów archiwalnych. Z rozproszonych śladów autorka odtwarza obraz życia i zagłady społeczności żydowskiej Nowego Targu – świata, który przestał istnieć, ale pozostawił po sobie liczne ślady. Narracja łączy losy dwóch tysięcy mieszkańców i jednej rodziny – Singerów – ocalając pamięć o ofiarach i ich imionach.
Postanowiłam, że odtworzę i opiszę historie tych, którym wtedy odebrano prawo do życia, a przez kolejne dziesięciolecia zapomniano o ich istnieniu. Pragnęłam, aby to, co niewyobrażalne, stało się wyrażalne – przez jak najkonkretniej i najszczegółowiej opisane losy ludzi, których pochłonęło. Chciałam w ten sposób napisać swoją księgę pamięci Żydów Nowego Targu lub raczej księgę mojej pamięci o nich”.
Karolina Panz
Dzieło zaskakujące: oparte na wyjątkowych źródłach, analizujące każdy najdrobniejszy strzęp informacji. Wydobywające imiona, nazwiska, twarze oraz losy ludzi tworzących żydowski Nowy Targ. Wybitne osiągnięcie naukowe i osobista Księga pamięci, która uzupełnia białe plamy historii.
prof. dr hab. Barbara Engelking
Książka to realizacja zadania duchowego. Karolina Panz, „badaczka tuziemka”, z pasją odtworzyła unicestwienie żydowskiej społeczności Nowego Targu. Z perspektywy ofiar – opierając się na splecionych łańcuchach konkretnych relacji, sytuacji i dokumentów – pokazuje gnębienie, rozpaczliwe próby przetrwania i samopomocy.
prof. dr hab. Antoni Sułek
Wstęp ..........................................................................................… 7
Część pierwsza. Przedwojnie
„Mieścina licha”. Żydzi w Nowym Targu przed 1918 r........................................................................................................................ 28
„Zajaśniał herb Polski”. Światy nowotarskich Żydów w Drugiej RP........................................................................................................................ 45
„Tak trzymało się tę wiarę żydowską”. Życie religijne nowotarskich Żydów....................................................................................................... 78
„Animująca wszystkich kwestia”. Relacje polsko-żydowskie w międzywojennym Nowym Targu......................................................................................................... 90
„Bez różnicy stanu, wyznania i przekonań […] gotuj broń”. Nowotarscy Żydzi w przededniu wojny................................................................................................................ 124
Część druga. Wrzesień 1939 – czerwiec 1941
„Chaos i bezładna ucieczka”. Jesień 1939 r...................................................................................................................... 141
„Rozbrojenie i spacyfikowanie miejscowej ludności”. Nowa władza w Neumarkt................................................................................................................ 149
„Człowiek odczuwa ucisk, prześladowanie i niepewność”. Los nowo- tarskich bieżeńców............................................................................................... 166
„Majątek bezpański”. Żydowska migracja z i do Nowego Targu...................................................................................................................... 179
„Odnośnie [do] kart żywnościowych”. Nowotarska hierarchia wojenna....................................................................................................................... 191
„Owoce […] pracy niszczeją, względnie kto inny je zjada”. Pauperyzacja nowotarskich Żydów..................................................................................................... 210
„Błagam, pomóżcie”. Żydowska opieka społeczna w Nowym Targu...................................................................................................................... 220
Praca przymusowa „stojących najniżej w hierarchii, zwykłych żydowskich robotników”................................................................................................................ 242
„Gdzieby można żydów osiedlić”. Gettoizacja i relacje polsko-żydowskie w Nowym Targu................................................................................................................ 250
Część trzecia. Lipiec 1941 – kwiecień 1942
„Wojna z Rosją” i jej wpływ na losy nowotarskich Żydów...................................................................................................................... 269
„Zastrzelony podczas ucieczki”. Radykalizacja polityki antyżydowskiej w Nowym Targu................................................................................................................ 284
Część czwarta. Kwiecień – sierpień 1942
„Zaczynają się dziać rzeczy niesamowite”. Początki eksterminacji bez- pośredniej................................................................................................. 309
„To był taki okres płaczu, rozpaczy”. Lato 1942 r. w Nowym Targu........................................................................................................................ 325
„I tak zginęło miasto”. Judenaktion w Nowym Targu........................................................................................................................ 368
Część piąta. Wrzesień 1942 – styczeń 1945
„Już się chyba tak zdecydowali, że muszą wyginąć”. Ciąg dalszy Judenaktion w Nowym Targu......................................................................................................... 399
„Nie było Żydka, nie było nic i cicho na ulicy”. Losy mienia żydowskiego........................................................................................................ 406
„I znowu rozpoczęła się moja tułaczka”. Nowotarscy Żydzi w trzecim etapie Zagłady..................................................................................................... 415
„A Nacht in Naymark”. Nowy Targ i strona aryjska........................................................................................................................ 439
„Znalazłeś ścieżki i ludzi”. Nowotarscy Żydzi i przerzuty na Węgry........................................................................................................................ 447
Za „bochenek chleba i jakąś końską kiełbasę”. Sprawiedliwi z Nowego Targu......................................................................................................... 465
POLITYKA - Nagrody HistoryczneZwangsarbeitslager für Juden. Losy nowotarskich Żydów w podhalańskich obozach pracy..................................................... 468
„Dla mnie to był okres najgorszy”. Obozowe losy nowotarskich Żydów....................................................................................................... 484
Część szósta. Powojnie
„Pozostałem tylko jakimś cudem”. Powojenne powroty i losy nowotarskich Żydów................................................................................................................... 495
„Zginął […] od prawdziwych Polaków”. Kres istnienia społeczności żydowskiej w Nowym Targu......................................................................................................... 519
Słownik terminów.................................................................................................................... 527
Bibliografia.............................................................................................................................. 530
Indeks osób........................................................................................................ 553
Żydowscy mieszkańcy Nowego Targu i ich losy w czasie Zagłady.............................................................................................................................. 576
